Plan programming book chapters structure

book/03-намудҳои-маълумот.md

@@ -0,0 +1,307 @@
+# Боби 3: Намудҳои маълумот дар SomonScript
+
+## 3.1. Намудҳои ибтидоӣ (Primitive Types)
+
+### 3.1.1. Сатр (String)
+
+Сатр барои нигоҳдории матн истифода мешавад. Онро дар байни кавычкаҳои дукарата `"..."` ё `'...'` менависанд.
+
+```somonscript
+тағйирёбанда ном: сатр = "Аҳмад";
+тағйирёбанда шаҳр: сатр = 'Душанбе';
+тағйирёбанда паём: сатр = "Салом ҷаҳон!";
+
+чоп.сабт(ном);     // Аҳмад
+чоп.сабт(шаҳр);    // Душанбе
+чоп.сабт(паём);    // Салом ҷаҳон!
+```
+
+**Амалиёт бо сатрҳо:**
+
+```somonscript
+// Пайваст кардани сатрҳо
+тағйирёбанда ном: сатр = "Аҳмад";
+тағйирёбанда фамилия: сатр = "Раҳимов";
+тағйирёбанда номи_пурра: сатр = ном + " " + фамилия;
+чоп.сабт(номи_пурра); // Аҳмад Раҳимов
+
+// Дарозии сатр
+тағйирёбанда матн: сатр = "SomonScript";
+чоп.сабт(матн.дарозӣ); // 12
+
+// Ибораҳои литералӣ (Template Literals)
+тағйирёбанда синну_сол: рақам = 25;
+тағйирёбанда маълумот: сатр = `Ман ${ном} ҳастам ва ${синну_сол} сола дорам.`;
+чоп.сабт(маълумот); // Ман Аҳмад ҳастам ва 25 сола дорам.
+```
+
+### 3.1.2. Рақам (Number)
+
+Рақам барои нигоҳдории арзишҳои ададӣ (бутун ва касрӣ) истифода мешавад.
+
+```somonscript
+// Ададҳои бутун
+тағйирёбанда синну_сол: рақам = 25;
+тағйирёбанда шумораи_донишҷӯён: рақам = 1000;
+
+// Ададҳои касрӣ
+тағйирёбанда қимат: рақам = 99.99;
+собит ПИ: рақам = 3.14159;
+
+// Ададҳои манфӣ
+тағйирёбанда харораҷот: рақам = -50;
+тағйирёбанда маблағ: рақам = -1000.50;
+
+чоп.сабт(синну_сол);  // 25
+чоп.сабт(қимат);      // 99.99
+чоп.сабт(ПИ);         // 3.14159
+```
+
+**Амалиёти риёзӣ:**
+
+```somonscript
+тағйирёбанда а: рақам = 10;
+тағйирёбанда б: рақам = 3;
+
+чоп.сабт("Ҷамъ: " + (а + б));         // Ҷамъ: 13
+чоп.сабт("Тарҳ: " + (а - б));         // Тарҳ: 7
+чоп.сабт("Зарб: " + (а * б));         // Зарб: 30
+чоп.сабт("Тақсим: " + (а / б));       // Тақсим: 3.333...
+чоп.сабт("Боқимонда: " + (а % б));    // Боқимонда: 1
+```
+
+### 3.1.3. Мантиқӣ (Boolean)
+
+Мантиқӣ танҳо ду қимат метавонад дошта бошад: `дуруст` (true) ё `нодуруст` (false).
+
+```somonscript
+тағйирёбанда донишҷӯ_аст: мантиқӣ = дуруст;
+тағйирёбанда устод_аст: мантиқӣ = нодуруст;
+
+чоп.сабт(донишҷӯ_аст);  // true
+чоп.сабт(устод_аст);    // false
+
+// Истифода дар шартҳо
+тағйирёбанда синну_сол: рақам = 20;
+тағйирёбанда калонсол_аст: мантиқӣ = синну_сол >= 18;
+чоп.сабт(калонсол_аст); // true
+```
+
+### 3.1.4. Холӣ (Null)
+
+`холӣ` маънои дорад, ки тағйирёбанда қимат надорад (холӣ аст).
+
+```somonscript
+тағйирёбанда маълумот: холӣ = холӣ;
+чоп.сабт(маълумот); // null
+
+// Истифода барои нишон додани набудани қимат
+тағйирёбанда натиҷа: рақам | холӣ = холӣ;
+чоп.сабт(натиҷа); // null
+```
+
+### 3.1.5. Беқимат (Undefined)
+
+`беқимат` маънои дорад, ки тағйирёбанда ҳанӯз қимат нагирифтааст.
+
+```somonscript
+тағйирёбанда маълумот: беқимат;
+чоп.сабт(маълумот); // undefined
+```
+
+### 3.1.6. Калонрақам (BigInt)
+
+Барои кор бо ададҳои хеле калон.
+
+```somonscript
+тағйирёбанда калон_адад: калонрақам = 9007199254740991n;
+чоп.сабт(калон_адад); // 9007199254740991n
+```
+
+### 3.1.7. Рамз (Symbol)
+
+Барои эҷоди идентификаторҳои беназир.
+
+```somonscript
+тағйирёбанда калид1: рамз = Рамз("калид");
+тағйирёбанда калид2: рамз = Рамз("калид");
+// калид1 ва калид2 мухталифанд
+```
+
+## 3.2. Намудҳои махсус (Special Types)
+
+### 3.2.1. Ҳар (Any)
+
+`ҳар` маънои дорад, ки тағйирёбанда метавонад ҳар намуди қиматро дошта бошад.
+
+```somonscript
+тағйирёбанда қимат: ҳар = "сатр";
+чоп.сабт(қимат); // сатр
+
+қимат = 123;
+чоп.сабт(қимат); // 123
+
+қимат = дуруст;
+чоп.сабт(қимат); // true
+```
+
+### 3.2.2. Ношинос (Unknown)
+
+Монанди `ҳар`, вале бехатартар. Пеш аз истифода бояд намудашро санҷид.
+
+```somonscript
+тағйирёбанда қимат: ношинос = "сатр";
+
+// Пеш аз истифода бояд намудро санҷид
+агар (навъи қимат === "сатр") {
+    чоп.сабт(қимат);
+}
+```
+
+### 3.2.3. Беджавоб (Void)
+
+Истифода мешавад барои нишон додани он ки функсия ҳеҷ чиз бармегардонад.
+
+```somonscript
+функсия салом(): беджавоб {
+    чоп.сабт("Салом!");
+    // ҳеҷ чиз бармегардонад
+}
+```
+
+### 3.2.4. Абадан (Never)
+
+Барои функсияҳое ки ҳеҷ гоҳ тамом намешаванд ё ҳамеша хато мепартоянд.
+
+```somonscript
+функсия хатои_фоҷиавӣ(паём: сатр): абадан {
+    партофтан нав Хато(паём);
+}
+```
+
+## 3.3. Намудҳои мураккаб (Complex Types)
+
+### 3.3.1. Массив (Array)
+
+Массив барои нигоҳдории рӯйхати қиматҳо истифода мешавад.
+
+```somonscript
+// Массиви ададҳо
+тағйирёбанда ададҳо: рақам[] = [1, 2, 3, 4, 5];
+чоп.сабт(ададҳо[0]);  // 1
+чоп.сабт(ададҳо[2]);  // 3
+
+// Массиви сатрҳо
+тағйирёбанда номҳо: сатр[] = ["Аҳмад", "Фотима", "Ҳасан"];
+чоп.сабт(номҳо[1]);   // Фотима
+
+// Дарозии массив
+чоп.сабт(ададҳо.дарозӣ); // 5
+
+// Илова кардан ба массив
+ададҳо.илова(6);
+чоп.сабт(ададҳо); // [1, 2, 3, 4, 5, 6]
+```
+
+### 3.3.2. Объект (Object)
+
+Объект барои нигоҳдории маълумоти мураккаб бо калидҳо истифода мешавад.
+
+```somonscript
+// Эҷоди объект
+тағйирёбанда шахс: объект = {
+    ном: "Аҳмад",
+    фамилия: "Раҳимов",
+    синну_сол: 25,
+    донишҷӯ_аст: дуруст
+};
+
+// Дастрасӣ ба хосиятҳо
+чоп.сабт(шахс.ном);        // Аҳмад
+чоп.сабт(шахс.синну_сол);  // 25
+
+// Тағйир додани хосиятҳо
+шахс.синну_сол = 26;
+чоп.сабт(шахс.синну_сол);  // 26
+
+// Илова кардани хосияти нав
+шахс.шаҳр = "Душанбе";
+чоп.сабт(шахс.шаҳр);       // Душанбе
+```
+
+### 3.3.3. Tuple (Кортеж)
+
+Массиви бо шумораи муайян ва намудҳои муайяни элементҳо.
+
+```somonscript
+// Эҷоди tuple
+тағйирёбанда маълумот: [сатр, рақам, мантиқӣ] = ["Аҳмад", 25, дуруст];
+
+чоп.сабт(маълумот[0]); // Аҳмад
+чоп.сабт(маълумот[1]); // 25
+чоп.сабт(маълумот[2]); // true
+```
+
+## 3.4. Муайян кардани намуди тағйирёбанда
+
+Барои муайян кардани намуди тағйирёбанда оператори `навъи` истифода мешавад:
+
+```somonscript
+тағйирёбанда ном: сатр = "Аҳмад";
+тағйирёбанда синну_сол: рақам = 25;
+тағйирёбанда дуруст_аст: мантиқӣ = дуруст;
+
+чоп.сабт(навъи ном);        // сатр
+чоп.сабт(навъи синну_сол);  // рақам
+чоп.сабт(навъи дуруст_аст); // мантиқӣ
+```
+
+## 3.5. Мисоли комплексӣ
+
+```somonscript
+// Системаи маълумоти донишҷӯ
+собит НОМИ_ДОНИШГОҲ: сатр = "Донишгоҳи миллии Тоҷикистон";
+
+// Маълумоти донишҷӯ
+тағйирёбанда донишҷӯ: объект = {
+    ном: "Аҳмад",
+    фамилия: "Раҳимов",
+    синну_сол: 20,
+    донишкада: "Математика ва механика",
+    курс: 3,
+    бахоҳо: [5, 4, 5, 5, 4],
+    фаъол_аст: дуруст
+};
+
+// Намоиши маълумот
+чоп.сабт("=== " + НОМИ_ДОНИШГОҲ + " ===");
+чоп.сабт(`Донишҷӯ: ${донишҷӯ.ном} ${донишҷӯ.фамилия}`);
+чоп.сабт(`Синну сол: ${донишҷӯ.синну_сол}`);
+чоп.сабт(`Донишкада: ${донишҷӯ.донишкада}`);
+чоп.сабт(`Курс: ${донишҷӯ.курс}`);
+
+// Ҳисоби миёнаи бахо
+тағйирёбанда ҷамъи_бахоҳо: рақам = 0;
+барои (тағйирёбанда и: рақам = 0; и < донишҷӯ.бахоҳо.дарозӣ; и++) {
+    ҷамъи_бахоҳо = ҷамъи_бахоҳо + донишҷӯ.бахоҳо[и];
+}
+тағйирёбанда миёнаи_бахо: рақам = ҷамъи_бахоҳо / донишҷӯ.бахоҳо.дарозӣ;
+чоп.сабт(`Миёнаи бахо: ${миёнаи_бахо}`);
+```
+
+## 3.6. Хулоса
+
+Дар ин боб шумо омӯхтед:
+- Намудҳои ибтидоӣ: сатр, рақам, мантиқӣ, холӣ, беқимат
+- Намудҳои махсус: ҳар, ношинос, беджавоб, абадан
+- Намудҳои мураккаб: массив, объект, tuple
+- Чӣ тавр бо намудҳои гуногун кор кардан
+
+---
+
+**Машқҳо:**
+
+1. Массиве эҷод кунед, ки 5 адади дӯстдоштаи шумо дорад ва онҳоро як ба як чоп кунед
+2. Объекте созед барои китоб бо хосиятҳои: ном, муаллиф, соли нашр, саҳифаҳо
+3. Ду массиви ададҳо эҷод кунед ва ҷамъи ҳамаи элементҳои онҳоро ҳисоб кунед
+4. Объекте барои автомобил созед бо маълумоти тафсилӣ ва онро чоп кунед